Lichtpuntje voor Fazenda Ribeirão?

Onmogelijke toestanden in Nederlandse landbouwerskolonie

Ir. J.H.H. Bemelmans

Eind 1952 liepen de spanningen op de Fazenda Ribeirão weer hoog op. Inzet was het nieuwe Portugeestalige contract dat de leden van de coöperatie ter tekening kregen voorgelegd. De tegenstanders van dit contract stelden dat de lasten onmogelijk waren op te brengen en drongen aan op ingrijpen vanuit Nederland. Uiteindelijk werd met medewerking van het Nederlandse episcopaat besloten de Limburgse deken Henricus Bemelmans naar Brazilië te sturen om te bemiddelen. Voor het weekblad De Nieuwe Eeuw een reden om op 10 januari 1953 de situatie op de fazenda uit de doeken te doen en dieper in te gaan op de ‘onmogelijke’ rechtspositie van de Fazendabewoners.

In de sombere geschiedenis van de Nederlandse landbouwerskolonie “Fazenda Ribeirão” in Brazilië is eindelijk een lichtpuntje verschenen. Door de Katholieke Limburgse boerenbond is deken Bemelmans naar Brazilië gezonden om een onderzoek in te stellen. Dit stemt tot verheuging, evenals het feit dat ook de Nederlandse regering van plan schijnt te zijn tot een soortgelijke stap (het zenden van een commissie van onderzoek) over te gaan.
Het was overigens hard nodig, dat er iets gebeurde. Zo schreef de N.R.Ct. op 16 december j.l. onder meer: ‘De dertig gezinnen (op de fazenda) die op het punt staan te vertrekken, laten zich alleen weerhouden door de hoop dat een commissie uit Nederland hier orde op zaken zal komen stellen.’ Inderdaad is de nood gedurende de laatste maanden steeds verergerd. Een insider die juist uit Brazilië kwam, vertelde ons dat de boeren het nog hoogstens twee maanden zullen kunnen uithouden; en van die twee maanden is er inmiddels al weer bijna één voorbij….

In een uitvoerig artikel (zie De Nieuwe Eeuw van 21 juni j.l.) hebben wij destijds de rechtspositie van de Fazenda-bewoners uiteengezet aan de hand van de vier officiële stukken die successievelijk aan deze mensen ter ondertekening zijn voorgelegd. Toen de kolonisten uit Nederland vertrokken, hadden zij slechts twee stukken getekend, de “Overeenkomst met de kolonisten” en de statuten van de landbouwcoöperatie Holambra. In begin 1951 (nadat de boel min of meer was spaak gelopen), kwam er een commissaris van de Nederlandse regering, de heer Hogenboom. Dit ondanks het feit dat de Braziliaanse wetgeving op het gebied van coöperaties – onder welke wetgeving uiteraard ook de coöperatie Holambra valt – uitdrukkelijk vaststelt dat geen enkele coöperatie mag staan onder controle of zeggenschap van welk ander lichaam of organisatie dan ook; waaruit volgt dat de benoeming van een commissaris door de Nederlandse regering onwettig is volgens de Braziliaanse wet, die op de Fazenda geldt. Deze regeringscommissaris is in januari 1951 prompt van wal gestoken met een nieuw document, een “Verklaring” die aan alle Fazenda-bewoners ter ondertekening werd voorgelegd. Daarop volgde in november 1951 nog eens een “Overeenkomst”. Deze beide stukken zijn zeer aanmerkelijk zwaarder dan de twee documenten die de kolonisten vóór of kort na hun vertrek uit Nederland hadden gesigneerd. Aan deze mensen werden dus nieuwe lasten opgelegd, terwijl zij in een vreemd land kennelijk verkeerden in een dwangpositie. De meesten van hen hebben, door de harde nood gedwongen, inderdaad getekend en zichzelf daarmee vrijwel van al hun rechten beroofd.

Slavernij
Sindsdien is gebleken, dat de “Overeenkomst November 1951” in Brazilië hoogstwaarschijnlijk of zeker niet rechtsgeldig is. Het is tussen haakjes wel merkwaardig, dat de “regeringscommissaris” er een klein jaar voor nodig heeft gehad om dit te ontdekken, maar op de fazenda is niets te dol. De officiële boeken van de coöperatie (registers, diverse boekhoudkundige boeken etc.) hebben vrijwel geen van alle ooit voldaan aan de op dit gebied gedetailleerde Braziliaanse wetgeving; dit ondanks het feit dat de coöperatie beschikt over een topzwaar kantoor-apparaat!

Hoe dan ook, er moesten nieuwe papieren komen die wél in overeenstemming zouden zijn met de Braziliaanse wet. En derhalve kregen de kolonisten in september 1952 een nieuwe stapel parparassen voorgelegd ter ondertekening. Deze nieuwe documenten gaan nog een stapje verder dam de “Overeenkomst November 1951” en betekenen voor de boeren nauwelijks minder dan slavernij. Wij hebben deze stukken getoond aan een Nederlander die jarenlang aan het hoofd van een landbouwcoöperatie in Argentinië heeft gestaan; deze vakman sprak verontwaardigd van “dictatuur” en van “bijna zoals in Rusland”.

Het gaat hier om niet minder dan zes overeenkomsten waarvan wij hier slechts enkele der meest opvallende bepalingen kunnen weergeven. De grond met de daarop staande gebouwen wordt aan de kolonisten verhuurd voor een termijn van elf (!) jaar, daarna zal de coöperatie de grond met de gebouwen aan de huurder verkopen. De gehele inventaris, werktuigen, vee enz. (daarbij inbegrepen ook de dingen die de kolonist zelf en voor zichzelf uit Nederland heeft meegebracht) wordt door de coöperatie verkocht aan de kolonist, die nota bene van een deel van deze dingen eigenaar is! Hij moet betalen in twintig termijnen, en hem wordt 8% rente berekend. De kolonist kan crediet krijgen, dat hij in twintig halfjaarlijkse termijnen moet terugbetalen. De kolonist moet heel de opbrengst van zijn land en vee, voor zover deze bestemd is voor derden, inleveren bij de coöperatie opdat deze voor de verkoop zorgen. De coöperatie kan zelf vaststellen, hoeveel van de koopprijs ze zelf mag hebben voor kosten van transport, verpakking e.d.; daarenboven krijgt ze nog 5% van de bruto-opbrengst. Hiermee worden de kolonisten voor enorme lasten geplaatst. En nadrukkelijk wordt vastgesteld in elk van deze contracten, dat alle verplichtingen van de coöperatie ten aanzien van de kolonist vervallen, zodra deze op de een of andere manier in gebreke blijft (b.v. door niet te betalen) of een van de vastgelegde bepalingen overtreedt. De kolonist is dus met handen en voeten gebonden aan de coöperatie, die hiermee inderdaad aan “dictatoriale” en “bijna Russische” gedaante aanneemt.

Verzetsbeweging
Het spreekt wel vanzelf, dat de boeren er danig tegen opzagen, deze nieuwe vloed van zeer belastende documenten te tekenen. Inderdaad is het een heel grote vraag of de boeren de lasten zullen kunnen opbrengen, die door deze acten van hen geëist worden; en de coöperatie geeft harerzijds geen enkele garantie. Toen er dan ook een Algemene Vergadering gehouden zou worden betreffende deze documenten, heeft een aantal boeren de koppen bijeen gestoken. Ze stelden samen een brief op die zij aan het bestuur van de coöperatie wilden voorleggen. Hierin werd gezegd, dat zij zeer bevreesd waren deze stukken te tekenen, omdat zij niet konden voorzien of de fazenda in de toekomst zou bloeien; ze zouden slechts tekenen indien de heer Hogenboom van de Nederlandse regering gedaan zou krijgen dat deze zich borg stelde voor de toekomst van de boeren.

Dit stuk werd door meer dan vijftig boeren ondertekend en het was verstandig bedacht, omdat het de zaak op zijn minst op de lange baan schoof. Tijdens de Algemene Vergadering trachtte de heer Hogenboom dit stuk eerst over het hoofd te zien. Toen hem dit onmogelijk werd gemaakt, zei hij dat hij op deze brief geen antwoord kon geven voordat deze zaak in het bestuur besproken was, en sloot daarna de vergadering.

De boeren waren blij en rekenden op uitstel. Maar enige dagen later begon de heer Hogenboom doodleuk een actie tot ondertekening van de documenten, zonder ook maar met één woord in te gaan op het stuk dat door meer dan vijftig boeren was getekend. Zijn actie was zeer persoonlijk: met enige van zijn medestanders bezocht hij elke boer afzonderlijk en trachtte hem omver te praten. Wie niet tekent, zal worden uitgesloten van de winkel, zal geen crediet meer krijgen. Zo worden de mensen in urenlange gesprekken onder druk gezet. Een van de boeren tekende eerst na 72 manuren bewerkt te zijn. Doet dat niet denken aan een bepaald soort verhoren in een bepaald soort landen?

Bewaren

Bewaren


One thought on “Lichtpuntje voor Fazenda Ribeirão?

  1. Marjolein ten Damme Beantwoorden

    HoiHoi! Erg leuk stukje wat je hier geschreven hebt. Ik ga eens verder kijken hier wat voor andere interessante dingen er te vinden zijn 🙂 Groetjes uit Haarlem

Leave a Reply

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *