Herinnering aan Lodewijk (Lo) Hulsman (1950-2016)

In 2011 werd ik benaderd door benaderd om plaats te nemen in een begeleidingscommissie van het Nationaal Archief ter voorbereiding van de onderzoeksgids Nederlandse groepsmigratie naar Brazilië. Voor mij kwam dit verzoek op een goed moment, want ik had net een jaar eerder besloten mijn boek over Holambra te gaan actualiseren. Iemand die voor mij wat voorwerk kon doen was altijd welkom. En natuurlijk is het leuk om een keer je expertise te kunnen inzetten bij het project van een ander. De persoon die mij benaderde was Lodewijk Hulsman, op het oog een flierefluiter maar bij nadere kennismaking een gedreven onderzoeker. Lodewijk ging met een sneltreinvaart aan de slag en wist in korte tijd vrijwel alle in Nederlandse archieven gedeponeerde bronnen over de Nederlandse groepsmigratie naar Brazilië bijeen te brengen in zijn onderzoeksgids.

Buiten de reguliere vergaderingen op het Nationaal Archief om zocht hij me vaak op om kennis uit te wisselen. Deze gesprekken gingen ook over Brazilië, waar zijn vriendin woonde en waar hij onderzoek deed naar de handelsrelaties tussen de Nederlanders en de indianen in het noordelijke Amazonegebied. Zijn vaste standplaats was Boa Vista in Roraíma, de enige Braziliaanse deelstaat die in zijn geheel op het noordelijk halfrond ligt.

Uit gesprekken die ik met een vriend van mij had begreep ik dat hij Lodewijk – of Lo voor vrienden – kende en dat hij in Amsterdam enige bekendheid genoot als muzikant. Zo’n tien jaar geleden vertelde Lodewijk dat hij ging promoveren. Uiteindelijk leidde dit in 2009 tot de verdediging van het proefschrift Nederlands Amazonia. Handel met indianen tussen 1580 en 1680. Toen hij promoveerde was net zijn vader Louk Hulsman, voormalig hoogleraar strafrecht en criminologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, overleden. Uit de gesprekken die ik met hem voerde kwam naar voren dat hij zich graag in Brazilië wilde vestigen en er alles aan deed om een vaste plek te verwerven aan de universiteit van Boa Vista. Hij was sterk begaan met het lot van de indianen en wist veel te vertellen over de politieke machinaties in Brazilië.

Na de presentatie van de onderzoeksgids in 2012 bleef ik hem met enige regelmaat zien. Meestal was dat om de drie maanden, net nadat zijn visum voor Brazilië was verlopen en hij genoodzaakt was om drie maanden in Nederland te bivakkeren. Lodewijk kwam dan naar het Nationaal Archief om weer onderzoek te doen. Dit onderzoek leidde tot enkele nieuwe publicaties, zoals het boek De reizen van Adriaan van Berkel naar Guiana. Indianen en planters in de 17e eeuw uit 2014. De laatste keer dat ik hem in Den Haag ontmoette kwam hij vervroegd terug naar Nederland. Zijn stem was hees en hij werd behandeld voor keelkanker. Dat we niets meer vernamen van Lodewijk was geen goed teken. Een half jaar geleden, op 2 december 2016, is hij op 66-jarige leeftijd overleden. Een foto die ik op internet aantrof van vier maanden eerder toonde me een broze man, heel anders dan de energieke vent die enige jaren eerder nog grootse plannen had in Brazilië.

Mij rest niets anders dan om zijn echtgenote Odileiz Souza Cruz, zijn zoon Boaz en zijn zus Jehanne sterkte toe te wensen.

Onderzoeksgids Nederlandse groepsemigratie naar Brazilië

Op 13 juni j.l. is dan eindelijk de Onderzoeksgids Nederlandse groepsemigratie naar Brazilië, 1822-1992 verschenen. De publicatie werd in 2012 samengesteld door de historicus Lodewijk Hulsman in opdracht van het Nationaal Archief. De gids biedt een overzicht van de dossiers die in diverse Nederlandse archieven te vinden zijn over de Nederlandse emigratie naar Brazilië. Het door Hulsman verrichte onderzoek werd verricht in het kader van het Gemeenschappelijk Cultureel Erfgoedprogramma, waarvoor het Nederlandse Nationaal Archief nauw samenwerkte met het Arquivo Nacional in Rio de Janeiro. Het idee om aandacht te besteden aan de Nederlandse emigratie naar Brazilië was een verzoek van het Arquivo Nacional. De Brazilianen hebben het voornemen om een soortgelijk onderzoek te gaan doen in hun archieven.

Behalve een overzicht van relevante archiefdossiers in verschillende overheids- en particuliere archieven in Nederland, bevat de gids ook een thematisch deel met een overzicht van de Nederlandse gemeenschappen in Brazilië en enkele onderzoeksthema’s. De gids wordt afgesloten met een vrijwel volledige bibliografie van in Nederland en in Brazilië verschenen boeken, artikelen en scripties.

Parallel aan het onderzoek van Lodewijk Hulsman kregen twee jonge filmmakers, Kel O’Neill en Eline Jongsma van het Nationaal Archief de opdracht een aantal korte films te maken over de onverwachte gevolgen van Nederlands kolonialisme. Zij bezochten ook nazaten van Nederlandse emigranten. Eén van de filmimpressies handelt over Holanda in Espírito Santo. Hoewel de kolonie nog steeds wordt gekenmerkt door een relatief isolement, is blijkens de beelden de tijd niet stil blijven staan. Jonge meiden die zich bezig houden met hun uiterlijk; in de steden van Brazilië zie je niet anders. De korte film van O’Neill en Jongsma echter niet meer dan een filmische impressie. Het wachten is op de documentaire de Braziliaanse Koorts die Arjan van Westen en Monique Schoutsen komend jaar willen realiseren.

Hieronder alvast de impressie van Holande (ES) van O’Neil en Jongsma uit 2012.